Joseph Haydn: Austriacki kompozytor klasycyzmu

29

Franz Joseph Haydn, urodzony 31 marca 1732 roku w Rohrau w Austrii, to postać monumentalna w historii muzyki, powszechnie uznawana za jednego z ojców klasycznej ery muzycznej. Jego innowacyjne podejście do formy symfonii i kwartetu smyczkowego, a także mistrzostwo w kompozycji, wywarły fundamentalny wpływ na rozwój muzyki europejskiej i otworzyły drogę dla kolejnych pokoleń kompozytorów, w tym Mozarta i Beethovena. Przez blisko trzy dekady związany był z dworem rodziny Esterházy, gdzie skomponował wiele ze swoich najsłynniejszych dzieł. Haydn zmarł 31 maja 1809 roku w Wiedniu, w wieku 77 lat, pozostawiając po sobie bogate dziedzictwo, które do dziś stanowi fundament repertuaru muzyki klasycznej.

Najważniejsze fakty:

• Wiek: Na maj 1809 roku miał 77 lat.
• Żona/Mąż: Maria Anna Theresia Keller.
• Dzieci: Brak potomstwa.
• Zawód: Kompozytor.
• Główne osiągnięcie: Uznawany za „Ojca Symfonii” i „Ojca Kwartetu Smyczkowego”, kluczowy twórca klasycyzmu.

Podstawowe informacje o Josephie Haydnie

Pełne imię kompozytora brzmiało Franz Joseph Haydn, choć w codziennym życiu posługiwał się głównie swoim drugim imieniem. Urodził się 31 marca 1732 roku w Rohrau, malowniczej wsi położonej na obecnej granicy austriacko-węgierskiej, a zmarł 31 maja 1809 roku w Wiedniu, w wieku 77 lat. Jego nieoceniony wkład w rozwój muzyki przyniósł mu przydomki „Ojca Symfonii” i „Ojca Kwartetu Smyczkowego”, podkreślające jego pionierską rolę w kształtowaniu tych kluczowych gatunków muzycznych.

Rodzina i życie prywatne Josepha Haydna

Pochodzenie i rodzina

Joseph Haydn wywodził się z prostych warunków. Jego ojciec, Mathias Haydn, był rzemieślnikiem, kołodziejem i nadzorcą targowiska, a matka, Maria Koller, pracowała jako kucharka. Choć rodzice nie posiadali formalnego wykształcenia muzycznego i nie potrafili czytać nut, dom rodzinny był przesiąknięty muzyką ludową, a ojciec sam nauczył się grać na harfie. Joseph miał młodszego brata, Michaela, który również odniósł sukces jako kompozytor, kontynuując muzyczną tradycję rodu.

Małżeństwo i życie osobiste

W 1760 roku Haydn poślubił Marię Annę Theresię Keller. Niestety, małżeństwo to okazało się źródłem głębokiego nieszczęścia i było pozbawione potomstwa. Zarówno Haydn, jak i jego żona, prowadzili życie uczuciowe poza związkiem małżeńskim, co dodatkowo komplikowało ich relację i mogło wpływać na jego prywatne życie i twórczość.

Ważne relacje

Od 1789 roku Haydn utrzymywał bliską, choć platoniczną relację z Marią Anną von Genzinger, żoną osobistego lekarza księcia Nikolausa Esterházy. Jej przedwczesna śmierć w 1793 roku była dla kompozytora ogromnym ciosem i pogłębiła jego poczucie samotności. Haydn darzył ogromnym szacunkiem Wolfganga Amadeusza Mozarta, uznając go za najwybitniejszego kompozytora swoich czasów. Ich przyjaźń była obopólna i stanowiła ważny element w życiach obu artystów. Relacja z młodym Ludwikiem van Beethovenem, którego Haydn przyjął na ucznia w 1792 roku, bywała napięta, ale świadczy o jego roli jako mentora dla następnej generacji klasyków wiedeńskich.

Kariera zawodowa Josepha Haydna

Początki kariery muzycznej

Droga Josepha Haydna do kariery muzycznej rozpoczęła się w 1740 roku, gdy został przyjęty do chóru chłopięcego przy katedrze św. Szczepana w Wiedniu pod okiem Georga Reuttera. Po mutacji głosu w 1749 roku jego czas w chórze dobiegł końca, a Haydn, wyrzucony z chóru, przez lata musiał walczyć o byt jako wolny strzelec. Pracował jako nauczyciel muzyki, uliczny muzyk, a także akompaniator włoskiego kompozytora Nicoli Porpory, zdobywając cenne doświadczenie i kontakty w wiedeńskim światku muzycznym.

Służba u hrabiów

Przełomem w karierze Haydna było objęcie w 1757 roku pierwszej pełnoetatowej posady Kapelmistrza u hrabiego Morzina. W tym okresie prowadził małą orkiestrę i skomponował swoje pierwsze symfonie, co stanowiło ważny etap jego rozwoju kompozytorskiego i otworzyło drogę do dalszych, bardziej znaczących angaży.

Praca dla rodziny Esterházy

Najdłuższy i najbardziej znaczący okres kariery Josepha Haydna rozpoczął się w 1761 roku, gdy związał się z potężną rodziną Esterházych. Przez blisko 30 lat służył tej arystokratycznej rodzinie, najpierw jako wicekapelmistrz, a od 1766 roku jako pełny Kapelmistrz. Pracując w odległym pałacu Eszterháza na węgierskiej wsi, Haydn był odizolowany od bezpośrednich kontaktów z innymi kompozytorami. Jak sam przyznał, ta izolacja zmusiła go do rozwijania własnego, oryginalnego stylu. Okres ten był niezwykle płodny; powstały wówczas liczne symfonie, kwartety smyczkowe, tria barytonowe (napisał ich 126 dla księcia Nikolausa) oraz inne dzieła, które ugruntowały jego pozycję jako jednego z czołowych kompozytorów swoich czasów. Jego obowiązki obejmowały komponowanie muzyki na potrzeby dworu, prowadzenie orkiestry oraz dbanie o instrumenty.

Międzynarodowa sława i podróże do Londynu

Po śmierci księcia Nikolausa w 1790 roku, Haydn odzyskał swobodę artystyczną i rozpoczął nowy, międzynarodowy etap kariery. Odbył dwie triumfalne podróże do Londynu, gdzie jego muzyka cieszyła się ogromnym powodzeniem. W Anglii skomponował swoje najsłynniejsze „Symfonie Londyńskie”, które przyniosły mu status muzycznej gwiazdy. Jego występy w Hanover Square Rooms w Londynie przyciągały tłumy, a jego obecność w angielskiej stolicy była wydarzeniem kulturalnym. W 1791 roku, podczas pierwszej wizyty w Anglii, Haydn otrzymał prestiżowy tytuł doktora honoris causa Uniwersytetu Oksfordzkiego, co było wyrazem uznania dla jego geniuszu. Powrót do Wiednia przyniósł mu dalsze sukcesy i uznanie.

Osiągnięcia i nagrody Josepha Haydna

Innowacje w formie muzycznej

Joseph Haydn jest powszechnie uznawany za twórcę klasycznej struktury kwartetu smyczkowego, nadając mu formę, która stała się wzorem dla kolejnych pokoleń kompozytorów. Jego wpływ na rozwój formy sonatowej jest również nieoceniony; Haydn doskonalił jej strukturę, wprowadzając klarowność i logikę narracji muzycznej. Jego innowacje w zakresie harmonii, melodyki i rytmiki zdefiniowały brzmienie epoki klasycyzmu i wytyczyły drogę dla takich geniuszy jak Mozart i Beethoven. Tworząc ponad sto symfonii, Haydn ukształtował gatunek, który do dziś stanowi trzon muzyki orkiestrowej.

Warto wiedzieć: Przypisuje mu się stworzenie klasycznej struktury kwartetu smyczkowego oraz ogromny wpływ na rozwój formy sonatowej i symfonii.

Tytuły honorowe

Za swoje wybitne zasługi dla muzyki, Joseph Haydn został uhonorowany wieloma zaszczytami. Najważniejszym z nich był tytuł doktora honoris causa nadany mu przez Uniwersytet Oksfordzki w 1791 roku. Te nagrody i wyróżnienia podkreślają jego niezwykłą pozycję w ówczesnym świecie muzycznym i potwierdzają jego status jako jednego z najważniejszych twórców w historii muzyki. Jego przydomki „Ojciec Symfonii” i „Ojciec Kwartetu Smyczkowego” są najlepszym dowodem na skalę jego wpływu.

Twórczość muzyczna i styl Josepha Haydna

Ewolucja stylu muzycznego

Twórczość Josepha Haydna przeszła znaczącą ewolucję na przestrzeni lat. Początkowo jego styl charakteryzował się elementami stylu „Sturm und Drang”, cechującego się dramatyzmem i ekspresją. Z czasem jego muzyka ewoluowała w kierunku dojrzałego klasycyzmu, gdzie dominowały dowcip, elegancja i intelektualna głębia. Ta transformacja świadczy o jego ciągłym rozwoju artystycznym i zdolności do adaptacji do zmieniających się trendów muzycznych, jednocześnie kształtując je.

Główne gatunki i kompozycje

Haydn był niezwykle płodnym kompozytorem, pozostawiając po sobie bogaty dorobek w wielu gatunkach muzycznych. Napisał m.in. 126 triów barytonowych dla księcia Nikolausa Esterházy, które stanowiły unikatowy przykład jego twórczości. Jego dorobek obejmuje również liczne opery, msze i oratoria, z których najbardziej znane to „Stworzenie świata” (skomponowane w 1798 roku) i „Pory roku” (skomponowane w 1801 roku). Symfonie, których skomponował ponad sto (w tym słynne Symfonie Londyńskie), stanowią fundament jego spuścizny, podobnie jak kwartety smyczkowe, które zrewolucjonizowały ten gatunek. Warto również wspomnieć o jego działalności w zakresie muzyki kameralnej i utworów na fortepian.

Warto wiedzieć: Joseph Haydn skomponował m.in. 126 triów barytonowych dla księcia Nikolausa, a także liczne opery, msze i oratoria, takie jak „Stworzenie świata” czy „Pory roku”.

Charakterystyczne cechy stylu

Joseph Haydn był znany ze swojego niezwykłego poczucia humoru, które często znajdowało odzwierciedlenie w jego muzyce. Najlepszym przykładem są jego muzyczne żarty, takie jak nagłe, głośne uderzenie kotłów w Symfonii „Niespodzianka” (nr 94), mające na celu obudzenie drzemiącej publiczności, czy dramatyczne zakończenie Symfonii „Pożegnalna” (nr 45), w której muzycy kolejno odchodzą ze sceny, sygnalizując potrzebę odpoczynku. Jego muzyka charakteryzowała się także klarownością formy, melodyjnością i błyskotliwą fakturą. Często rozpoczynał swoje rękopisy od frazy „In nomine Domini” (W imię Pańskie), a kończył słowami „Laus Deo” (Chwała Bogu), co podkreślało jego głęboką pobożność.

Osobowość i relacje Josepha Haydna

Charakter i usposobienie

Joseph Haydn był postacią powszechnie lubianą i szanowaną. Znany ze swojej optymistycznej natury, skromności i ogromnej życzliwości, zyskał przydomek „Papa Haydn”. Troska, jaką otaczał swoich muzyków, sprawiała, że czuli się oni docenieni i bezpieczni. Jego pogodna osobowość i nieustający entuzjazm w pracy twórczej były inspiracją dla wielu. Mimo że uważał się za osobę nieatrakcyjną, jego urok osobisty i dowcip zjednywały mu sympatię, czego dowodem było powodzenie u kobiet w Londynie.

Relacje z innymi kompozytorami

Haydn utrzymywał bliskie relacje z innymi wybitnymi kompozytorami swoich czasów. Szczególnie ważna była jego przyjaźń z Wolfgangiem Amadeuszem Mozartem. Darzyli się wzajemnym, głębokim szacunkiem, a Haydn wielokrotnie podkreślał talent Mozarta. Jego rola jako mentora dla młodego Ludwiga van Beethovena, choć bywała burzliwa, świadczy o jego otwartości na nowe talenty i chęci przekazywania swojej wiedzy. Był kluczową postacią w kręgu klasyków wiedeńskich.

Pobożność

Głęboka wiara katolicka stanowiła ważny element życia i twórczości Josepha Haydna. Jego rękopisy często rozpoczynały się od łacińskiej frazy „In nomine Domini” (W imię Pańskie), a kończyły się słowami „Laus Deo” (Chwała Bogu). Ta pobożność przenikała jego życie codzienne i inspirację do tworzenia dzieł o charakterze sakralnym, takich jak msze i oratoria, które do dziś są cenione za swoją duchową głębię i kunszt kompozytorski.

Kariera muzyczna Josepha Haydna – chronologia

• 1740: Zwerbowany do chóru chłopięcego przy katedrze św. Szczepana w Wiedniu.
• 1749: Po mutacji głosu, wyrzucony z chóru, rozpoczyna pracę jako freelancer.
• 1757: Obejmuje stanowisko Kapelmistrz u hrabiego Morzina.
• 1761: Rozpoczyna długoletni kontrakt z rodziną Esterházy jako wicekapelmistrz.
• 1766: Awansuje na stanowisko pełnego Kapelmistrza u Esterházych.
• 1785: Przyjęty do loży masońskiej „Zur wahren Eintracht” w Wiedniu.
• 1790: Po śmierci księcia Nikolausa Esterházy, odzyskuje swobodę artystyczną i rozpoczyna podróże do Londynu.
• 1791: Otrzymuje tytuł doktora honoris causa Uniwersytetu Oksfordzkiego podczas pierwszej wizyty w Anglii.
• 1792: Przyjmuje Ludwiga van Beethovena na ucznia w Wiedniu.
• 1798: Komponuje oratorium „Stworzenie świata”.
• 1801: Komponuje oratorium „Pory roku”.
• 1803: Rozpoczyna się okres postępującej słabości fizycznej.
• 1808: Ostatnie publiczne pojawienie się podczas wykonania „Stworzenia świata”.
• 1809: Zmarł 31 maja w Wiedniu.

Ostatnie lata życia Josepha Haydna

Problemy zdrowotne

Od 1803 roku stan zdrowia Josepha Haydna zaczął się systematycznie pogarszać. Cierpiał na postępującą słabość fizyczną, która stopniowo uniemożliwiła mu dalsze aktywne komponowanie. Mimo ograniczeń fizycznych, jego umysł pozostał aktywny, a jego duch wciąż był obecny w świecie muzyki. Jego ostatnie lata były naznaczone sławą i szacunkiem, jakim darzono go na całym świecie.

Ostatni występ

Ostatnie publiczne pojawienie się Josepha Haydna miało miejsce w 1808 roku. Było to podczas uroczystego wykonania jego monumentalnego oratorium „Stworzenie świata” z okazji jego 76. urodzin. Wydarzenie to stanowiło symboliczne podsumowanie jego długiej i owocnej kariery, gromadząc przyjaciół, wielbicieli i przedstawicieli wiedeńskiego życia kulturalnego, którzy chcieli oddać hołd swojemu mistrzowi. Kompozytor zmarł rok później, 31 maja 1809 roku, w Wiedniu.

Ciekawostki i mniej znane fakty z życia Josepha Haydna

Kontrowersje i incydenty

Młodość Josepha Haydna nie była pozbawiona incydentów. Bezpośrednim powodem jego wyrzucenia z chóru katedralnego w 1749 roku był chuligański wybryk – młody Joseph, wraz z innymi chórzystami, odciął nożyczkami warkocz innemu z członków chóru. Warto również wspomnieć o wczesnej operze komicznej „Der krumme Teufel” z 1753 roku, która została zdjęta z afisza przez cenzurę z powodu zawartych w niej „obraźliwych uwag”, co świadczy o odwadze kompozytora w poruszaniu trudnych tematów nawet na wczesnym etapie kariery.

Wygląd zewnętrzny i zainteresowania

Joseph Haydn był postacią o niskim wzroście, a jego twarz była naznaczona bliznami po przebytej ospie. Sam uważał się za osobę niezbyt atrakcyjną, co było w pewnym kontraście do jego powodzenia u kobiet, zwłaszcza podczas pobytów w Londynie. Poza muzyką, Haydn miał także inne pasje. Podczas długich pobytów w posiadłościach Esterházych chętnie oddawał się polowaniom oraz wędkarstwu, co stanowiło formę relaksu i oderwania od obowiązków kompozytorskich.

Przynależność do organizacji

Podobnie jak wielu jego współczesnych, w tym Wolfgang Amadeusz Mozart, Joseph Haydn był członkiem loży masońskiej. W 1785 roku został przyjęty do loży „Zur wahren Eintracht” w Wiedniu. Przynależność do tego stowarzyszenia, które promowało oświeceniowe ideały braterstwa i postępu, była ważnym aspektem jego życia społecznego i intelektualnego.

Joseph Haydn, poprzez swoje innowacyjne podejście do formy muzycznej i mistrzostwo kompozytorskie, na zawsze odmienił oblicze muzyki klasycznej, ustanawiając standardy dla symfonii i kwartetów smyczkowych. Jego życie, pełne zarówno wyzwań, jak i triumfów, stanowi inspirację dla pokoleń artystów. Jego niezwykła zdolność do łączenia głębokiej intelektualnej treści z błyskotliwym humorem pokazuje, że sztuka może być jednocześnie pouczająca i niezwykle porywająca.

Często Zadawane Pytania (FAQ)

Źródła:
https://en.wikipedia.org/wiki/Joseph_Haydn